Đề ôn tập Địa lí số 06: Lưu vực sông, lũ và quản lí rủi ro

Đề tự biên soạn. Bảng số liệu trong các câu tính toán là giả định phục vụ luyện tập, không phải số liệu quan trắc. Các nhận định về lũ và quản lí lưu vực tham chiếu cơ quan chuyên môn.

Phần I. Trắc nghiệm nhiều lựa chọn

1. Câu 1. Lưu vực của một con sông được hiểu là: A. dải đất chỉ nằm trong một tỉnh   B. vùng đồng bằng ven biển   C. toàn bộ diện tích thu nước cho sông qua các phụ lưu   D. phần lòng sông có nước quanh năm.
2. Câu 2. Mưa lớn kéo dài trên lưu vực làm nước tập trung nhanh về sông, mực nước tăng cao và tràn bờ được gọi là: A. xâm thực biển   B. lũ   C. triều cường   D. sương muối.
3. Câu 3. Nguyên nhân thường làm lũ quét hình thành nhanh ở địa hình dốc là: A. bốc hơi mạnh nhiều tháng   B. mưa lớn tập trung, dòng chảy mặt dồn nhanh   C. sóng biển yếu   D. nhiệt độ không khí giảm nhẹ.
4. Câu 4. Đỉnh lũ trên đường quá trình lưu lượng biểu thị: A. thời điểm lưu lượng đạt cực đại trong trận lũ   B. tổng lượng mưa năm   C. lượng nước ngầm trung bình   D. chiều dài lòng sông.
5. Câu 5. Đơn vị thường dùng để đo lưu lượng dòng chảy là: A. mm/năm   B. m³/s   C. km²/s   D. tấn/ha.
6. Câu 6. Khi lập quy hoạch tài nguyên nước, tiếp cận theo lưu vực có ưu điểm chính là: A. phù hợp ranh giới dòng chảy tự nhiên, xem xét quan hệ thượng lưu–hạ lưu   B. loại bỏ mọi khác biệt địa phương   C. không cần số liệu   D. chỉ dành cho vùng đồng bằng.
7. Câu 7. Trên lưu vực, phá rừng ở sườn dốc có thể làm tăng: A. khả năng thấm tuyệt đối   B. độ mặn biển   C. số ngày có triều.   D. dòng chảy mặt và xói mòn
8. Câu 8. Một biện pháp giảm rủi ro lũ hiệu quả thường kết hợp: A. cảnh báo sớm, quy hoạch sử dụng đất và chuẩn bị cộng đồng   B. xây nhà sát bờ sông không đánh giá nguy cơ   C. san lấp mọi vùng trũng   D. bỏ theo dõi mưa.
9. Câu 9. Lưu lượng tăng từ 20 lên 80 m³/s. Hệ số tăng so với ban đầu là: A. 2 lần   B. 3 lần   C. 60 lần.   D. 4 lần
10. Câu 10. Trong một trận lũ, trạm X có đỉnh lũ lúc 14 giờ, trạm Y ở hạ lưu đạt đỉnh lúc 20 giờ. Thời gian truyền đỉnh giữa hai trạm là: A. 6 giờ   B. 4 giờ   C. 14 giờ   D. 20 giờ.
11. Câu 11. Trên bản đồ nguy cơ lũ, khu vực có địa hình thấp ven sông thường cần chú ý vì: A. luôn cao hơn vùng đồi   B. không chịu ảnh hưởng của mưa   C. dễ bị ngập khi mực nước vượt bờ hoặc thoát nước kém   D. không có dân cư.
12. Câu 12. Nếu lượng mưa 50 mm rơi đều trên 2 km², thể tích mưa rơi xuống khu vực là: A. 100 000 m³   B. 1 000 m³   C. 10 000 m³   D. 1 000 000 m³.
13. Câu 13. Hệ số dòng chảy 0,4 nghĩa là trong mô hình đơn giản: A. mưa tăng 0,4 mm   B. 40% diện tích là lòng sông   C. khoảng 40% lượng mưa trở thành dòng chảy mặt   D. lưu lượng luôn bằng 0,4 m³/s.
14. Câu 14. Từ thể tích mưa 100 000 m³ và hệ số dòng chảy 0,4, thể tích dòng chảy mặt ước tính là: A. 25 000 m³   B. 100 400 m³   C. 40 000 m³   D. 250 000 m³.
15. Câu 15. Khi hai trạm có đỉnh lũ khác thời điểm, dữ liệu đó có thể hỗ trợ: A. xác định chính xác mọi trận lũ tương lai   B. ước tính thời gian truyền lũ và bố trí cảnh báo hạ lưu   C. kết luận mưa không ảnh hưởng   D. suy ra dân số lưu vực.
16. Câu 16. Một biểu đồ lưu lượng theo giờ có giá trị cao nhất tại 80 m³/s. Lưu lượng đỉnh là: A. 20 m³/s   B. 80 m³/s.   C. 40 m³/s   D. 60 m³/s
17. Câu 17. Biện pháp nào giúp giảm phơi bày trước lũ? A. dựng công trình chắn kín dòng thoát nước không tính toán   B. lấp hồ điều hòa   C. đặt trường học ở điểm ngập sâu.   D. hạn chế xây mới tại hành lang thoát lũ theo quy hoạch
18. Câu 18. Nhận định thận trọng nhất về một mô hình dự báo lũ là: A. một dự báo bảo đảm không sai   B. dự báo thay thế được sơ tán   C. chỉ cần dữ liệu của một trạm cho mọi lưu vực.   D. mô hình hữu ích nhưng cần dữ liệu cập nhật và có bất định

Phần II. Đúng/Sai

Câu 1. Khái niệm lưu vực và lũ

1. Lưu vực gồm diện tích thu nước cho sông chính và các phụ lưu.
2. Lũ chỉ xuất hiện ở vùng ven biển.
3. Mưa lớn kéo dài có thể làm lưu lượng sông tăng.
4. Đỉnh lũ là giá trị lưu lượng lớn nhất của quá trình lũ được xét.

Câu 2. Địa hình và sử dụng đất

1. Sườn dốc có thể làm nước mưa tập trung nhanh hơn về dòng dẫn.
2. Mất lớp phủ thực vật có thể làm tăng xói mòn đất.
3. Rừng ở mọi nơi bảo đảm không bao giờ xảy ra lũ.
4. Quy hoạch không gian cần xem xét nguy cơ và mức độ phơi bày của dân cư.

Câu 3. Đọc chuỗi lưu lượng

1. Nếu trạm hạ lưu đạt đỉnh sau trạm thượng lưu, có thể có độ trễ truyền lũ giữa hai điểm.
2. Một trận có đỉnh 80 m³/s thì mọi thời điểm đều có lưu lượng 80 m³/s.
3. Đơn vị m³/s biểu thị thể tích nước đi qua mặt cắt trong một giây.
4. Chuỗi số liệu ngắn đủ để khẳng định đặc điểm khí hậu của nhiều thập kỉ.

Câu 4. Phòng tránh và ứng phó

1. Cảnh báo cần đến được người dân trước khi đường sơ tán bị chia cắt.
2. Quản lí tổng hợp theo lưu vực cần phối hợp giữa các địa phương liên quan.
3. Mọi hồ chứa đều có thể cắt hoàn toàn mọi trận lũ.
4. Thông tin độ sâu, tốc độ ngập và tuyến an toàn hữu ích trong sơ tán.

Phần III. Trả lời ngắn

1. Câu 1: Mưa 50 mm trên 2 km² tạo tổng thể tích nước mưa bao nhiêu m³? (Giả định mưa đều.)
2. Câu 2: Theo mô hình đơn giản với hệ số dòng chảy 0,4, phần thể tích mưa ở Câu 1 không được tính thành dòng chảy mặt là bao nhiêu (m³)?
3. Câu 3: Đỉnh lũ ở trạm thượng lưu lúc 14:00, hạ lưu lúc 20:00. Tính độ trễ (giờ).
4. Câu 4: Lưu lượng lớn nhất trong chuỗi 20, 40, 80, 60, 30 m³/s là bao nhiêu?
5. Câu 5: Một lưu lượng không đổi 80 m³/s chảy qua mặt cắt trong 3 phút. Thể tích nước đi qua là bao nhiêu m³?
6. Câu 6: Nêu một biện pháp phi công trình giúp giảm thiệt hại do lũ.

Đáp án và lời giải

Phần I

1. Câu 1. C. Ranh giới lưu vực là đường phân thủy bao quanh phần địa hình thoát nước về sông và các nhánh của nó.
2. Câu 2. B. Lũ là hiện tượng mực nước hoặc lưu lượng sông tăng cao; không giới hạn ở bờ biển.
3. Câu 3. B. Mưa cường độ lớn trên sườn dốc tạo dòng chảy tập trung nhanh, có thể gây lũ quét.
4. Câu 4. A. Đỉnh là giá trị cực đại của lưu lượng trên đường quá trình tại thời điểm đỉnh.
5. Câu 5. B. m³/s đo thể tích nước đi qua một mặt cắt trong mỗi giây.
6. Câu 6. A. Nước đi theo địa hình và kết nối thượng lưu–hạ lưu, thường không trùng ranh giới hành chính.
7. Câu 7. D. Giảm lớp phủ có thể làm suy giảm giữ đất, tăng dòng chảy mặt và xói mòn.
8. Câu 8. A. Kết hợp thông tin, quy hoạch và chuẩn bị giúp giảm phơi bày và dễ tổn thương.
9. Câu 9. D. 80/20=4; lưu lượng cuối gấp bốn lần ban đầu.
10. Câu 10. A. 20−14=6 giờ là độ trễ giữa hai thời điểm đỉnh.
11. Câu 11. C. Vùng trũng ven sông có khả năng bị nước tràn bờ hoặc tiêu thoát chậm; cần dùng bản đồ nguy cơ tại chỗ.
12. Câu 12. A. 50 mm=0,05 m; 2 km²=2 000 000 m²; thể tích=0,05×2 000 000=100 000 m³.
13. Câu 13. C. Hệ số là tỉ lệ dòng chảy mặt ước tính trên lượng mưa trong mô hình giản lược.
14. Câu 14. C. Dòng chảy mặt bằng hệ số nhân thể tích mưa: 100 000×0,4=40 000 m³.
15. Câu 15. B. Độ trễ quan trắc hỗ trợ thời gian cảnh báo, song không loại bỏ bất định của dự báo.
16. Câu 16. B. Giá trị cực đại trong chuỗi là 80 m³/s.
17. Câu 17. D. Giữ không gian thoát lũ giúp tránh đặt thêm tài sản và người tại vùng nguy cơ cao.
18. Câu 18. D. Dự báo phụ thuộc chất lượng dữ liệu, giả định và diễn biến thực tế nên luôn có bất định.

Phần II

1. Câu 1. a Đúng; b Sai; c Đúng; d Đúng. Lũ sông có thể xảy ra ở nội địa; mưa và diện tích thu nước ảnh hưởng dòng chảy.
2. Câu 2. a Đúng; b Đúng; c Sai; d Đúng. Thảm phủ có vai trò nhưng không triệt tiêu hoàn toàn nguy cơ thiên tai.
3. Câu 3. a Đúng; b Sai; c Đúng; d Sai. Đỉnh là cực đại chứ không phải mọi thời điểm; chuỗi ngắn không đại diện khí hậu dài hạn.
4. Câu 4. a Đúng; b Đúng; c Sai; d Đúng. Hồ chứa có giới hạn dung tích và quy trình vận hành; thông tin sơ tán cần cụ thể.

Phần III

1. Câu 1: 0,05×2 000 000=100 000 m³.
2. Câu 2: (1−0,4)×100 000=60 000 m³ không được tính thành dòng chảy mặt trong mô hình.
3. Câu 3: 20:00−14:00=6 giờ.
4. Câu 4: 80 m³/s.
5. Câu 5: 80×3×60=14 400 m³.
6. Câu 6: Ví dụ: cảnh báo sớm; lập bản đồ nguy cơ; hạn chế xây dựng tại hành lang thoát lũ; diễn tập và sơ tán; bảo vệ rừng đầu nguồn. Nêu một biện pháp hợp lí.

Nguồn tham khảo

• Cục Khí tượng Thủy văn, Tìm hiểu về lũ: cơ chế mưa lớn, dòng chảy, sạt lở và ngập lụt.
• Cục Quản lý tài nguyên nước, Báo cáo tài nguyên nước quốc gia giai đoạn 2016–2021: phân bố dòng chảy theo mùa và lưu vực.
• Cơ quan thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, quy hoạch lưu vực Vu Gia–Thu Bồn: cách tiếp cận lưu vực, thượng lưu–hạ lưu và rủi ro.

Số liệu bài tập do đề tự giả định; phép đổi đơn vị và đáp án đã tự tính lại. Chờ giáo viên Địa lí thẩm định.