Đề luyện tập về chất béo, phản ứng thủy phân trong môi trường kiềm và cơ chế làm sạch của xà phòng. Công thức chất béo được viết tổng quát bằng gốc axyl R để không giả định mọi phân tử dầu mỡ có cùng một thành phần.
ĐỀ ÔN THI TỐT NGHIỆP THPT MÔN HÓA HỌC – ĐỀ SỐ 17
Thời gian: 50 phút. Gồm 18 câu nhiều lựa chọn, 4 câu đúng/sai (mỗi câu 4 ý), 6 câu trả lời ngắn; thang điểm tham khảo cấu trúc 2025 là 4,5 + 4,0 + 1,5 điểm.
Phần I. Trắc nghiệm nhiều lựa chọn
- Câu 1. Chất béo điển hình trong dầu, mỡ tự nhiên chủ yếu là
A. trieste của glycerol với các axit béo B. muối vô cơ tan trong dầu C. polime của glucose D. este đơn chức chỉ chứa hai nguyên tử carbon - Câu 2. Thủy phân este trong môi trường kiềm, tạo muối carboxylat và alcohol, được gọi là
A. cracking B. trùng hợp C. este hóa Fischer D. xà phòng hóa - Câu 3. Một mol triglyceride có ba liên kết este. Nếu xà phòng hóa hoàn toàn bằng NaOH, lượng NaOH tối thiểu theo tỉ lượng là
A. 1 mol B. 2 mol C. 3 mol D. 4 mol - Câu 4. Sản phẩm hữu cơ đặc trưng khi xà phòng hóa triglyceride bằng NaOH là
A. glycerol và axit béo tự do B. glucose và muối chloride C. ethanol và CO₂ D. glycerol và muối natri của axit béo - Câu 5. Axit stearic là axit béo no C₁₇H₃₅COOH. Trong mạch carbon của nó có
A. một liên kết đôi C=C B. không có liên kết đôi C=C C. hai liên kết đôi C=C D. một liên kết ba C≡C - Câu 6. Công thức phân tử của glycerol là
A. C₃H₆O₃ B. C₃H₈O₃ C. C₂H₆O D. C₃H₈O - Câu 7. Thủy phân triglyceride trong môi trường axit, xét phản ứng hoàn toàn, thu được
A. glycerol và các axit béo B. chỉ glycerol C. glycerol và muối natri axit béo D. alkene và hydrogen - Câu 8. Phân tử xà phòng có tính lưỡng ưa chủ yếu vì
A. cả phân tử là hydrocarbon không phân cực B. có đuôi hydrocarbon kị nước và đầu carboxylat ưa nước C. cả phân tử là ion nhỏ tan vô hạn trong mọi dung môi D. có ba nhóm hydroxyl như glycerol - Câu 9. Trong micelle xà phòng phân tán giọt dầu trong nước, cách sắp xếp hợp lí là
A. đầu ion hướng vào dầu, đuôi hydrocarbon hướng ra nước B. cả đầu ion và đuôi đều nằm trong nước C. đuôi hydrocarbon hướng vào dầu, đầu ion hướng ra nước D. phân tử xà phòng không định hướng tại bề mặt giọt dầu - Câu 10. Xà phòng thường giảm hiệu quả trong nước cứng vì Ca²⁺, Mg²⁺ có thể
A. tạo kết tủa ít tan với anion carboxylat của xà phòng B. khử nước thành hydrogen C. phân hủy hoàn toàn mọi chất béo D. làm đuôi hydrocarbon biến thành ion - Câu 11. Một ưu điểm của nhiều chất giặt rửa tổng hợp chứa nhóm sulfate hoặc sulfonate so với xà phòng trong nước cứng là
A. chúng không có phần kị nước B. chúng tạo kết tủa Ca²⁺ nhiều hơn xà phòng C. chúng chuyển nước thành dung môi không phân cực D. muối calcium/magnesium tương ứng thường tan tốt hơn, hạn chế đóng cặn - Câu 12. Trong sản xuất xà phòng, thêm NaCl vào hỗn hợp có thể giúp
A. oxi hóa glycerol thành CO₂ B. kết tủa muối xà phòng để tách khỏi pha nước C. bẻ gãy liên kết đôi trong dầu D. chuyển NaOH thành nitrogen - Câu 13. Glycerol tan tốt trong nước chủ yếu nhờ
A. ba liên kết C=C B. một nhóm aldehyde C. ba nhóm –OH có thể tạo liên kết hydrogen với nước D. không có nhóm phân cực - Câu 14. Axit oleic có công thức mạch C₁₇H₃₃COOH; so với stearic acid C₁₇H₃₅COOH, oleic acid
A. có ít hơn một nguyên tử carbon B. là axit béo no C. chứa một nhóm amino D. có một liên kết đôi C=C trong mạch - Câu 15. Xà phòng hóa hoàn toàn 0,20 mol triglyceride tinh khiết bằng NaOH dư tạo tối đa bao nhiêu mol glycerol?
A. 0,20 mol B. 0,10 mol C. 0,40 mol D. 0,60 mol - Câu 16. Với 0,20 mol triglyceride nói trên, lượng NaOH tối thiểu theo phương trình tổng quát là
A. 0,60 mol B. 0,20 mol C. 0,40 mol D. 1,20 mol - Câu 17. Hydrogen hóa một liên kết C=C trong gốc axit béo không no thường cần
A. 2 mol O₂ cho mỗi mol liên kết đôi B. 1 mol NaCl cho mỗi mol carbon C. 1 mol H₂ cho mỗi mol liên kết đôi được khử D. 3 mol H₂O cho mỗi mol triglyceride - Câu 18. Muối natri stearate có thể biểu diễn là C₁₇H₃₅COONa; nhóm đầu ưa nước là
A. C₁₇H₃₅– B. –COO⁻ đi cùng Na⁺ C. đoạn C–C trong mạch D. toàn bộ mạch hydrocarbon
Phần II. Trắc nghiệm đúng/sai
Câu 1. Xà phòng hóa triglyceride; R là gốc hydrocarbon của axit béo.
- Phương trình tổng quát có thể viết C₃H₅(OOCR)₃ + 3NaOH → C₃H₅(OH)₃ + 3RCOONa.
- Một mol triglyceride tạo một mol glycerol nếu thủy phân hoàn toàn.
- Một mol triglyceride chỉ cần một mol NaOH dù có ba nhóm este.
- Trong môi trường kiềm, sản phẩm axit béo tồn tại chủ yếu dưới dạng muối carboxylat trong dung dịch.
Câu 2. Xà phòng, nước cứng và làm sạch.
- Đuôi hydrocarbon của xà phòng tương tác thuận lợi với dầu mỡ không phân cực.
- Đầu carboxylat ion tương tác thuận lợi với nước phân cực.
- Ion Ca²⁺ có thể tạo muối carboxylat ít tan và làm giảm lượng xà phòng hữu hiệu.
- Micelle có đuôi hydrocarbon hướng ra ngoài nước và đầu ion quay vào tâm dầu.
Câu 3. So sánh một gốc oleate và stearate.
- Axit stearic C₁₇H₃₅COOH là axit béo no.
- Axit oleic C₁₇H₃₃COOH có một liên kết đôi C=C.
- Hydrogen hóa liên kết đôi tiêu thụ H₂ theo tỉ lệ mol 1:1 cho mỗi liên kết đôi.
- Hydrogen hóa một liên kết đôi làm số nguyên tử carbon trong mạch giảm đi một.
Câu 4. Thực hiện xà phòng hóa 0,10 mol triglyceride theo phản ứng tổng quát ở Câu 1.
- Cần tối thiểu 0,30 mol NaOH để phản ứng hoàn toàn.
- Tạo tối đa 0,10 mol glycerol.
- Tạo tối đa 0,30 mol muối natri axit béo.
- Nếu chỉ có 0,20 mol NaOH và các chất phản ứng theo đúng tỉ lượng, NaOH là chất dư.
Phần III. Trả lời ngắn
- Câu 1: Thủy phân kiềm hoàn toàn 0,050 mol triglyceride. Tính khối lượng glycerol thu được (g), biết hiệu suất 100% và M(glycerol)=92 g/mol.
- Câu 2: Theo phản ứng tổng quát, 0,10 mol triglyceride tạo bao nhiêu mol glycerol?
- Câu 3: Thủy phân hoàn toàn 0,10 mol triglyceride. Tính tổng khối lượng axit béo tạo thành, biết khối lượng mol trung bình của axit béo là 280 g/mol.
- Câu 4: Một mẫu triglyceride cần 0,60 mol NaOH để xà phòng hóa vừa đủ. Tính số mol triglyceride, giả sử mẫu là chất tinh khiết và mỗi phân tử có ba nhóm este.
- Câu 5: Một gốc axit béo có một liên kết đôi C=C. Tính số mol H₂ cần dùng để hydrogen hóa hoàn toàn 0,25 mol gốc này.
- Câu 6: Từ 0,12 mol triglyceride, tính số mol muối natri axit béo tối đa theo phản ứng tổng quát.
Đáp án và lời giải
Phần I
- Câu 1. A. Chất béo là trieste tạo từ một phân tử glycerol và ba phân tử axit béo; thành phần gốc axit có thể khác nhau.
- Câu 2. D. Thủy phân este trong môi trường kiềm tạo carboxylat và alcohol được gọi là xà phòng hóa.
- Câu 3. C. Mỗi liên kết este tiêu thụ một mol OH⁻ theo tỉ lượng; một triglyceride có ba liên kết este nên cần ba mol NaOH.
- Câu 4. D. Trong môi trường kiềm, sản phẩm axit béo bị khử proton thành muối natri; phần alcohol của triglyceride cho glycerol.
- Câu 5. B. Stearic acid C₁₇H₃₅COOH là axit no mạch hở; công thức không thiếu hydrogen để tạo liên kết đôi C=C.
- Câu 6. B. Glycerol là propane-1,2,3-triol, có ba carbon, tám hydrogen và ba oxygen nên công thức C₃H₈O₃.
- Câu 7. A. Thủy phân este trong axit cho alcohol và axit carboxylic; với triglyceride, alcohol là glycerol và axit là các axit béo.
- Câu 8. B. Đuôi hydrocarbon không phân cực kị nước, còn đầu carboxylat ion ưa nước; hai phần tương tác với hai môi trường khác nhau.
- Câu 9. C. Trong micelle, đuôi kị nước quay vào giọt dầu, còn đầu ion tiếp xúc với nước để ổn định hạt phân tán.
- Câu 10. A. Ca²⁺ hoặc Mg²⁺ tạo muối carboxylat ít tan, làm kết tủa xà phòng và giảm chất hoạt động bề mặt còn trong nước.
- Câu 11. D. Nhiều chất giặt rửa sulfate/sulfonate tạo muối calcium hoặc magnesium tan hơn, nên vẫn hoạt động trong nước cứng.
- Câu 12. B. Thêm muối ăn làm giảm độ tan của muối xà phòng và giúp tách phần rắn khỏi dung dịch chứa glycerol cùng tạp chất.
- Câu 13. C. Ba nhóm hydroxyl phân cực của glycerol tạo liên kết hydrogen với nước, giúp glycerol hòa tan.
- Câu 14. D. Công thức oleic acid ít hơn stearic acid hai nguyên tử H nhưng giữ cùng số carbon; khác biệt tương ứng một liên kết C=C.
- Câu 15. A. Mỗi phân tử triglyceride cho một phân tử glycerol, nên 0,20 mol chất béo cho 0,20 mol glycerol.
- Câu 16. A. Ba nhóm este cần ba mol NaOH trên một mol triglyceride; 0,20×3=0,60 mol.
- Câu 17. C. Một liên kết đôi cộng một phân tử H₂ khi được hydrogen hóa hoàn toàn; các điều kiện phản ứng thực tế còn cần xúc tác thích hợp.
- Câu 18. B. Đầu carboxylat mang điện tích tương tác mạnh với nước; mạch C₁₇H₃₅ là phần kị nước của phân tử.
Phần II
- Câu 1: a) Đúng; b) Đúng; c) Sai; d) Đúng. Cân bằng ba nhóm este cho hệ số 3 ở NaOH, glycerol và muối carboxylat.
- Câu 2: a) Đúng; b) Đúng; c) Đúng; d) Sai. Đuôi phân tử hướng vào dầu, còn đầu ion quay về pha nước; ion calcium tạo cặn ít tan.
- Câu 3: a) Đúng; b) Đúng; c) Đúng; d) Sai. Hydrogen hóa cộng H₂ vào C=C, làm tăng số hydrogen nhưng không làm mất carbon.
- Câu 4: a) Đúng; b) Đúng; c) Đúng; d) Sai. 0,10 mol triglyceride cần 0,30 mol NaOH; nếu chỉ có 0,20 mol thì NaOH thiếu.
Phần III
- Câu 1: 4,60 g. Mỗi mol triglyceride tạo một mol glycerol; n(glycerol)=0,050 mol nên m=0,050×92=4,60 g.
- Câu 2: 0,10 mol glycerol. Tỉ lệ mol triglyceride:glycerol bằng 1:1.
- Câu 3: 84 g. Mỗi mol triglyceride giải phóng ba mol axit béo; n(axit béo)=3×0,10=0,30 mol. Tổng khối lượng là 0,30×280=84 g.
- Câu 4: 0,20 mol triglyceride. Tỉ lệ NaOH:triglyceride=3:1; n=0,60/3=0,20 mol.
- Câu 5: 0,25 mol H₂. Một mol H₂ cộng vào một mol C=C; lượng hydrogen bằng lượng liên kết đôi.
- Câu 6: 0,36 mol muối axit béo. Mỗi mol triglyceride tạo ba mol RCOONa; 0,12×3=0,36 mol.