Đề ôn tập Địa lí số 23: Lượng mưa và dòng chảy lưu vực

Đề tự biên soạn, không phải đề thi chính thức. Ba lưu vực và toàn bộ số liệu là giả định. Ước tính thể tích dòng chảy năm bằng mô hình đơn giản: V = P × A × C, trong đó P là lượng mưa quy đổi sang mét, A là diện tích lưu vực (m²), C là hệ số dòng chảy không thứ nguyên. Bỏ qua thay đổi trữ lượng nước, dòng ngầm liên lưu vực và sai số đo.

Số liệu giả định theo năm

Lưu vực	Diện tích (km²)	Lượng mưa (mm)	Hệ số dòng chảy C
A	100	1 500	0,30
B	80	1 800	0,25
C	60	1 200	0,35

Quy đổi hữu ích: 1 mm mưa trên 1 km² bằng 1 000 m³ nước. Hệ số trong bài là tham số mô hình giả định, không phải giá trị đo hay khuyến nghị áp dụng cho lưu vực thật.

Phần I. Trắc nghiệm nhiều lựa chọn

1. Câu 1. Theo mô hình, thể tích dòng chảy năm của A là: A. 45 triệu m³   B. 30 triệu m³   C. 150 triệu m³   D. 450 triệu m³.
2. Câu 2. Dòng chảy năm ước tính của B là 36 triệu m³. Giả sử 365 ngày/năm, lưu lượng trung bình tương ứng gần nhất là: A. 0,36 m³/s   B. 3,60 m³/s   C. 1,14 m³/s   D. 11,4 m³/s.
3. Câu 3. Tỉ số thể tích dòng chảy năm B/C gần nhất là: A. 0,70   B. 1,00   C. 1,43   D. 2,43.
4. Câu 4. Tổng thể tích dòng chảy ước tính của ba lưu vực là: A. 96,2 triệu m³   B. 106,0 triệu m³   C. 150 triệu m³   D. 106,2 triệu m³.
5. Câu 5. Lưu vực có thể tích dòng chảy ước tính lớn nhất là: A. A   B. B   C. C   D. B và C bằng nhau.
6. Câu 6. Hệ số dòng chảy của C cao hơn hệ số của A bao nhiêu? A. 0,15   B. 0,05   C. 0,30   D. 0,65.
7. Câu 7. Hệ số dòng chảy lớn nhất thuộc về: A. C   B. A   C. B   D. A và B.
8. Câu 8. Lượng mưa năm cao nhất trong bảng thuộc về: A. A   B. C   C. ba lưu vực bằng nhau   D. B.
9. Câu 9. Dòng chảy ước tính của B nhiều hơn C: A. 25,2 triệu m³   B. 10,8 triệu m³   C. 36 triệu m³   D. 61,2 triệu m³.
10. Câu 10. Trong mô hình, hệ số dòng chảy biểu thị: A. độ cao tuyệt đối của lưu vực   B. lượng mưa tính theo km²   C. tốc độ dòng sông theo giờ.   D. phần lượng mưa được mô hình hóa thành dòng chảy
11. Câu 11. C có hệ số dòng chảy cao nhất nhưng dòng chảy thể tích thấp nhất chủ yếu vì: A. bảng sai đơn vị   B. diện tích và lượng mưa của C nhỏ hơn, nên tổng thể tích vẫn thấp   C. C không có mưa   D. hệ số dòng chảy luôn quyết định một mình thể tích.
12. Câu 12. Muốn đánh giá khả năng cấp nước ổn định cho mùa khô, ngoài tổng dòng chảy năm cần có: A. số tên sông   B. ảnh vệ tinh đơn lẻ   C. phân bố dòng chảy theo mùa, nhu cầu dùng nước và khả năng trữ.   D. diện tích tỉnh
13. Câu 13. Tổng lượng mưa rơi trên diện tích lưu vực A trước khi nhân hệ số dòng chảy là: A. 45 triệu m³   B. 150 triệu m³   C. 15 triệu m³   D. 1 500 triệu m³.
14. Câu 14. Nếu lượng mưa B tăng 10% còn diện tích và hệ số không đổi, mô hình cho dòng chảy mới bằng: A. 36 triệu m³   B. 46 triệu m³   C. 3,6 triệu m³.   D. 39,6 triệu m³
15. Câu 15. Bề mặt đô thị hóa, ít thấm nước có thể làm thay đổi: A. thấm, dòng chảy mặt và thời điểm đỉnh lũ   B. diện tích địa giới tự nhiên   C. quy luật trọng lực   D. lượng mưa lịch sử đã đo.
16. Câu 16. Hạn chế quan trọng của phép tính trong đề là: A. diện tích có đơn vị   B. coi một hệ số đơn giản đại diện mọi quá trình và bỏ qua trữ lượng, dòng ngầm, biến động theo mùa.   C. phép nhân không dùng được trong địa lí   D. lượng mưa không thể đo
17. Câu 17. Dòng chảy ước tính trên một đơn vị diện tích của A bằng: A. 45 000 m³/km²   B. 1 500 000 m³/km²   C. 450 000 m³/km²   D. 30 000 m³/km².
18. Câu 18. Biện pháp quy hoạch phù hợp ở cấp lưu vực là: A. phối hợp bảo vệ vùng thấm, kiểm soát phát triển và quản lí nước theo toàn lưu vực   B. chỉ xây hồ lớn ở hạ lưu   C. bỏ qua ranh giới lưu vực   D. chỉ xem tổng mưa năm.

Phần II. Đúng/Sai

Câu 1. Phép tính theo mô hình

1. Nếu lượng mưa và hệ số C không đổi, tăng diện tích lưu vực gấp đôi thì thể tích theo mô hình tăng gấp đôi.
2. Khi lượng mưa và diện tích giữ nguyên, hệ số C tăng làm thể tích dòng chảy tính được giảm.
3. Khi dùng P tính bằng mm và A tính bằng km², cần đổi đơn vị đúng để kết quả thể tích có đơn vị m³.
4. Công thức giản lược đã nêu tính trực tiếp biến động trữ lượng nước và dòng ngầm liên lưu vực.

Câu 2. Diễn giải hệ số và quy mô

1. Hệ số C của C cao hơn hệ số của B.
2. Lưu vực có hệ số cao nhất luôn có tổng thể tích dòng chảy cao nhất.
3. Diện tích lưu vực và lượng mưa cùng tham gia xác định thể tích trong phép tính.
4. Hệ số giả định trong bài có thể dùng nguyên trạng cho mọi lưu vực ngoài thực địa.

Câu 3. Biến đổi lưu vực và nước theo mùa

1. Thay đổi lớp phủ đất có thể tác động đến thấm và dòng chảy mặt.
2. Tổng dòng chảy năm cho biết đầy đủ lượng nước sẵn có trong từng tháng.
3. Điều tiết nước cần xem xét nhu cầu sử dụng và khả năng trữ.
4. Ranh giới lưu vực không liên quan đến quản lí dòng chảy.

Câu 4. Giới hạn bằng chứng

1. Đề nêu rõ số liệu là giả định.
2. Mô hình bỏ qua thay đổi trữ lượng và dòng ngầm liên lưu vực.
3. Kết quả mô hình chính là số đo thực địa chính xác của ba lưu vực có thật.
4. Muốn ước tính đáng tin cậy hơn cần dữ liệu quan trắc và kiểm định phù hợp.

Phần III. Trả lời ngắn

1. Câu 1: Dòng chảy ước tính của lưu vực A lớn hơn lưu vực C bao nhiêu triệu m³/năm?
2. Câu 2: Theo mô hình, độ sâu dòng chảy năm của lưu vực B là bao nhiêu mm?
3. Câu 3: Dòng chảy ước tính của lưu vực C chiếm bao nhiêu phần trăm tổng dòng chảy ba lưu vực? Làm tròn 1 chữ số thập phân.
4. Câu 4: Dòng chảy ước tính trung bình trên mỗi lưu vực là bao nhiêu triệu m³/năm?
5. Câu 5: Nếu C của A tăng từ 0,30 lên 0,33, các yếu tố khác giữ nguyên, dòng chảy mới là bao nhiêu triệu m³/năm?
6. Câu 6: Nêu hai nhóm dữ liệu cần bổ sung để lập kế hoạch cấp nước mùa khô.

Đáp án và lời giải

Phần I

1. Câu 1. A. Quy đổi 1 500 mm thành 1,5 m và 100 km² thành 100 triệu m²: 1,5×100×0,30=45 triệu m³.
2. Câu 2. C. B có V=36 000 000 m³/năm. Chia cho 365×24×3 600 giây/năm: lưu lượng trung bình ≈1,14 m³/s.
3. Câu 3. C. V_B/V_C=36/25,2≈1,4286, làm tròn đến hai chữ số thập phân là 1,43.
4. Câu 4. D. Cộng ba kết quả 45+36+25,2=106,2 triệu m³/năm.
5. Câu 5. A. A có 45 triệu m³, lớn hơn B (36) và C (25,2 triệu m³).
6. Câu 6. B. Hệ số C chênh lệch 0,35−0,30=0,05.
7. Câu 7. A. Hệ số của C là 0,35, cao hơn 0,30 của A và 0,25 của B.
8. Câu 8. D. Lượng mưa B là 1 800 mm, lớn hơn 1 500 mm của A và 1 200 mm của C.
9. Câu 9. B. Chênh lệch 36−25,2=10,8 triệu m³.
10. Câu 10. D. Trong công thức giản lược, C là tỉ lệ quy ước lượng mưa chuyển thành dòng chảy; nó không phải tốc độ dòng sông.
11. Câu 11. B. C có hệ số lớn hơn nhưng nhận lượng mưa thấp hơn và diện tích nhỏ hơn B, nên thể tích tính ra thấp hơn.
12. Câu 12. C. Tổng năm không thể hiện mùa thiếu nước; cần biết thời gian xuất hiện dòng chảy, nhu cầu và lượng có thể tích trữ.
13. Câu 13. B. Mưa quy đổi là 1,5 m; thể tích trước hệ số: 1,5×100 triệu m²=150 triệu m³.
14. Câu 14. D. Tăng 10% trong khi các yếu tố khác giữ nguyên làm kết quả mô hình tăng 10%: 36×1,10=39,6 triệu m³.
15. Câu 15. A. Bề mặt ít thấm có thể tăng dòng chảy nhanh trên mặt và làm thay đổi thời gian, đỉnh dòng chảy; mức độ tùy lưu vực.
16. Câu 16. B. Mô hình đơn giản hóa sự khác biệt theo không gian và thời gian, đồng thời bỏ qua các thành phần nước được nêu trong đề.
17. Câu 17. C. Chia thể tích A cho diện tích: 45 triệu m³/100 km²=0,45 triệu m³/km², tức 450 000 m³/km².
18. Câu 18. A. Nước di chuyển trong toàn lưu vực; phối hợp sử dụng đất, vùng thấm và nhu cầu nước hỗ trợ quản lí tổng hợp hơn một biện pháp đơn lẻ.

Phần II

1. Câu 1: a) Đúng; b) Sai; c) Đúng; d) Sai. Công thức tuyến tính theo diện tích và C; cần đổi đơn vị nhất quán. Mô hình loại trừ các biến động trữ lượng và dòng ngầm đã nêu.
2. Câu 2: a) Đúng; b) Sai; c) Đúng; d) Sai. Thể tích còn phụ thuộc lượng mưa và diện tích; tham số giả định không tự đại diện mọi địa điểm.
3. Câu 3: a) Đúng; b) Sai; c) Đúng; d) Sai. Nước theo mùa, nhu cầu và khả năng trữ cần được xem xét; nước được quản lí theo mối liên hệ thượng lưu-hạ lưu.
4. Câu 4: a) Đúng; b) Đúng; c) Sai; d) Đúng. Kết quả chỉ là ước tính theo giả định, nên dữ liệu quan trắc và kiểm định giúp đánh giá độ phù hợp.

Phần III

1. Câu 1: A−C=45−25,2=19,8 triệu m³/năm.
2. Câu 2: Độ sâu dòng chảy = P×C = 1 800×0,25=450 mm.
3. Câu 3: Tổng dòng chảy =45+36+25,2=106,2; tỉ trọng C=25,2/106,2×100≈23,7%.
4. Câu 4: 106,2/3=35,4 triệu m³/năm.
5. Câu 5: 1 500×100×0,33/1 000=49,5 triệu m³/năm.
6. Câu 6: Chấp nhận hai nhóm phù hợp: chuỗi dòng chảy/mưa theo tháng; nhu cầu sinh hoạt, nông nghiệp, công nghiệp và môi trường; dung tích hồ và quy tắc vận hành; nước ngầm; chất lượng nước; hoặc biến động hạn hán. Cần có dữ liệu theo mùa, không chỉ tổng năm.

Tài liệu tham chiếu và phạm vi kiểm chứng

• USGS: Runoff—Surface and Overland Water Runoff — dòng chảy phụ thuộc lượng mưa, thấm, lớp phủ và điều kiện lưu vực; công thức ở đề là mô hình học tập giản lược.
• USGS: The water cycle — mưa, dòng chảy, thấm, bốc hơi và trữ lượng là các thành phần liên hệ trong chu trình nước.
• Cục Quản lý chất lượng, Bộ GDĐT: cấu trúc đề thi tốt nghiệp THPT từ năm 2025 — dạng thức và định hướng bối cảnh câu hỏi.

Số học được kiểm tra lại theo công thức và đơn vị nêu trong đề. Ước tính không được trình bày như số liệu quan trắc. Đề còn chờ giáo viên Địa lí thẩm định độc lập.