Đề ôn tập Sinh học số 06: Chọn lọc tự nhiên và biến đổi quần thể

Đề tự biên soạn, không phải đề thi chính thức. Bảng dưới là dữ liệu giả định theo dõi kiểu hình kháng thuốc ở các nhóm côn trùng; giả sử tính kháng có cơ sở di truyền. Mỗi nhóm được khảo sát 10 000 cá thể. Tần số kiểu hình không mặc nhiên bằng tần số alen.

Nhóm	Trước thí nghiệm	Sau 5 thế hệ
Có sử dụng thuốc	12%	36%
Đối chứng không dùng thuốc	12%	13%

Phần I. Trắc nghiệm nhiều lựa chọn

1. Câu 1. Ở nhóm có sử dụng thuốc, số cá thể mang kiểu hình kháng sau 5 thế hệ là: A. 2 400   B. 1 300   C. 4 800.   D. 3 600
2. Câu 2. Tần số kiểu hình kháng ở nhóm có sử dụng thuốc tăng bao nhiêu điểm phần trăm? A. 12   B. 36   C. 200.   D. 24
3. Câu 3. Tần số kiểu hình kháng ở nhóm đối chứng sau 5 thế hệ là: A. 12%   B. 36%   C. 13%   D. 24%.
4. Câu 4. Theo thuyết tiến hóa hiện đại, đơn vị tiến hóa cơ sở là: A. quần thể.   B. cá thể riêng lẻ   C. tế bào   D. một alen
5. Câu 5. Nguồn nguyên liệu sơ cấp tạo alen mới cho tiến hóa là: A. chọn lọc tự nhiên   B. đột biến   C. di cư ra khỏi quần thể   D. giao phối ngẫu nhiên.
6. Câu 6. Vai trò quan trọng của tái tổ hợp di truyền là: A. tạo ra mọi alen mới   B. loại bỏ toàn bộ biến dị   C. tạo tổ hợp alen mới từ các alen đã có   D. làm mọi cá thể đồng nhất.
7. Câu 7. Chọn lọc tự nhiên làm thay đổi quần thể chủ yếu thông qua khác biệt về: A. kích thước tế bào   B. tuổi địa chất của hóa thạch   C. sống sót và sinh sản giữa các kiểu hình có cơ sở di truyền   D. ý muốn thích nghi của cá thể.
8. Câu 8. Biến động tần số alen do các sự kiện ngẫu nhiên, thường rõ hơn ở quần thể nhỏ, là: A. dòng gen   B. biến động di truyền.   C. giao phối có chọn lọc   D. đột biến có hướng
9. Câu 9. Dòng gen xảy ra khi: A. mọi alen đều đột biến cùng lúc   B. cá thể tự đổi kiểu gen theo nhu cầu   C. không có trao đổi vật chất di truyền.   D. cá thể hoặc giao tử di chuyển làm alen đi vào hay ra khỏi quần thể
10. Câu 10. Khi tỉ lệ kiểu hình kháng tăng trong nhóm bị xử lí, cách giải thích phù hợp nhất là: A. thuốc làm từng cá thể tự biến đổi có chủ đích   B. các biến thể di truyền khác nhau về sinh sản, làm kiểu hình kháng tăng qua thế hệ   C. mọi cá thể đều chuyển thành cùng kiểu gen   D. chọn lọc làm cá thể sống lâu hơn bất kể sinh sản.
11. Câu 11. Đột biến được xem là ngẫu nhiên theo nghĩa: A. không phát sinh để đáp ứng trước một nhu cầu thích nghi cụ thể của sinh vật   B. xảy ra với xác suất bằng nhau ở mọi gen   C. không bao giờ chịu tác động của tác nhân gây đột biến   D. luôn có hại.
12. Câu 12. Hình thành loài mới thường gắn với: A. một cá thể đổi màu trong đời   B. mọi quần thể có cùng tần số alen   C. cách li sinh sản tích lũy giữa các quần thể.   D. giảm số lượng cá thể tức thời
13. Câu 13. Các cơ quan tương đồng có ý nghĩa tiến hóa vì thường gợi ý: A. nguồn gốc chung, dù chức năng hiện tại có thể khác   B. cùng chức năng và không có quan hệ họ hàng   C. tiến hóa không xảy ra   D. mọi loài có cùng kiểu hình.
14. Câu 14. Cánh chim và cánh côn trùng có chức năng bay nhưng cấu trúc nguồn gốc khác nhau là ví dụ thường dùng về: A. cơ quan thoái hóa   B. cơ quan tương tự   C. đột biến điểm   D. dòng gen.
15. Câu 15. Hóa thạch cung cấp bằng chứng tiến hóa vì có thể: A. lưu lại dấu tích sinh vật và biến đổi sinh giới qua thời gian địa chất   B. cho biết chính xác mọi đặc điểm của quần thể sống   C. chứng minh mọi loài xuất hiện cùng thời điểm   D. xác định trực tiếp tần số alen hiện nay.
16. Câu 16. Nếu một nhóm nhỏ bị tách khỏi quần thể lớn và mang theo mẫu alen không đại diện, thay đổi ban đầu có thể do: A. hiệu ứng người sáng lập.   B. chọn lọc luôn ưu tiên alen hiếm   C. giao phối làm phát sinh alen mới   D. biến dị cá thể có định hướng
17. Câu 17. Từ riêng bảng kiểu hình, chưa thể kết luận trực tiếp: A. nhóm xử lí có tần số kiểu hình kháng cao hơn sau 5 thế hệ   B. nhóm đối chứng tăng 1 điểm phần trăm   C. số cá thể kháng ở nhóm xử lí sau 5 thế hệ.   D. tần số alen kháng chính xác trong từng nhóm
18. Câu 18. Một giả thuyết về tác động của thuốc được kiểm tra tốt hơn khi: A. bỏ qua cỡ mẫu và điều kiện ban đầu   B. lặp lại thí nghiệm, có nhóm đối chứng và kiểm soát các biến liên quan   C. chỉ khảo sát một nhóm sau xử lí   D. chỉ dựa vào một cá thể sống sót.

Phần II. Đúng/Sai

Câu 1. So sánh hai nhóm sau thí nghiệm

1. Sau 5 thế hệ, tần số kiểu hình kháng ở nhóm xử lí cao hơn nhóm đối chứng 23 điểm phần trăm.
2. Trước thí nghiệm, hai nhóm có cùng tần số kiểu hình kháng.
3. Trong nhóm đối chứng, số cá thể mang kiểu hình kháng tăng 1 000 cá thể qua 5 thế hệ.
4. Tần số kiểu hình kháng ở nhóm đối chứng tăng tương đối khoảng 8,3% so với ban đầu.

Câu 2. Cơ chế tiến hóa

1. Chọn lọc tự nhiên phân hóa thành công sinh sản giữa các kiểu hình.
2. Cá thể chủ động tạo đúng đột biến mà môi trường đang cần.
3. Đột biến có thể tạo alen mới, còn tái tổ hợp tạo tổ hợp alen mới.
4. Một cá thể thay đổi kiểu hình trong đời là đủ chứng minh quần thể đã tiến hóa di truyền.

Câu 3. Biến đổi tần số alen

1. Dòng gen có thể đưa alen từ quần thể này sang quần thể khác.
2. Biến động di truyền gắn với các yếu tố ngẫu nhiên.
3. Biến động di truyền thường tác động mạnh tương đương nhau ở mọi quy mô quần thể.
4. Chọn lọc tác động lên kiểu hình, trong khi biến đổi di truyền được xét ở mức quần thể qua thế hệ.

Câu 4. Bằng chứng và cách diễn giải

1. Cơ quan tương đồng có thể phản ánh nguồn gốc chung.
2. Cơ quan tương tự luôn chứng minh các loài có chung cấu trúc tổ tiên gần nhất.
3. Hóa thạch góp phần ghi nhận lịch sử sinh vật qua thời gian địa chất.
4. Tần số kiểu hình quan sát được luôn bằng tần số alen tương ứng.

Phần III. Trả lời ngắn

1. Câu 1: Tính số cá thể kháng ở nhóm xử lí trước thí nghiệm.
2. Câu 2: Sau 5 thế hệ, nhóm xử lí có nhiều cá thể kháng hơn nhóm đối chứng bao nhiêu cá thể?
3. Câu 3: Mức tăng tần số kiểu hình kháng trong nhóm xử lí gấp bao nhiêu lần mức tăng ở nhóm đối chứng qua 5 thế hệ?
4. Câu 4: Nếu giả sử mức tăng tần số kiểu hình kháng của nhóm xử lí diễn ra tuyến tính qua 5 thế hệ, mức tăng trung bình mỗi thế hệ là bao nhiêu điểm phần trăm?
5. Câu 5: Tính mức tăng tương đối của tần số kiểu hình kháng ở nhóm xử lí so với ban đầu (%).
6. Câu 6: Tính tỉ lệ kiểu hình không kháng ở nhóm xử lí sau 5 thế hệ (%).

Đáp án và lời giải

Phần I

1. Câu 1. D. 36% của 10 000 cá thể là 0,36×10 000=3 600 cá thể.
2. Câu 2. D. Mức tăng theo điểm phần trăm là 36−12=24 điểm phần trăm.
3. Câu 3. C. Bảng ghi nhóm đối chứng ở mức 13% sau 5 thế hệ.
4. Câu 4. A. Tiến hóa vi mô được xác định qua biến đổi di truyền trong quần thể qua các thế hệ.
5. Câu 5. B. Đột biến có thể tạo alen mới, cung cấp nguyên liệu sơ cấp cho tiến hóa.
6. Câu 6. C. Tái tổ hợp sắp xếp lại alen đã có thành các tổ hợp mới.
7. Câu 7. C. Kiểu hình có cơ sở di truyền ảnh hưởng thành công sống sót và sinh sản dưới điều kiện môi trường.
8. Câu 8. B. Biến động di truyền là thay đổi ngẫu nhiên tần số alen, ảnh hưởng thường rõ ở quần thể nhỏ.
9. Câu 9. D. Di cư của cá thể mang alen hoặc giao tử có thể làm thay đổi thành phần di truyền quần thể.
10. Câu 10. B. Thuốc không tạo biến đổi có chủ đích; nó có thể tạo áp lực chọn lọc lên biến dị di truyền đã có hoặc phát sinh ngẫu nhiên.
11. Câu 11. A. Đột biến không xuất hiện để đáp ứng trước một nhu cầu thích nghi cụ thể, dù tác nhân có thể làm thay đổi tần suất đột biến.
12. Câu 12. C. Cách li sinh sản ngăn cản dòng gen và có thể tích lũy cùng khác biệt di truyền.
13. Câu 13. A. Cơ quan tương đồng có chung nền tảng cấu trúc, thường phản ánh tổ tiên chung.
14. Câu 14. B. Cơ quan tương tự có chức năng giống nhau nhưng hình thành độc lập, không cùng nguồn gốc cấu trúc gần.
15. Câu 15. A. Hóa thạch lưu dấu sinh vật trong các lớp địa chất, giúp dựng lại lịch sử và biến đổi sinh giới.
16. Câu 16. A. Hiệu ứng người sáng lập xảy ra khi quần thể mới hình thành từ một nhóm nhỏ không đại diện.
17. Câu 17. D. Kiểu hình kháng không cho biết tần số alen chính xác nếu chưa biết kiểu gen và quan hệ di truyền.
18. Câu 18. B. Đối chứng, lặp lại và kiểm soát biến giúp phân biệt tác động của xử lí với biến động ngẫu nhiên hoặc yếu tố khác.

Phần II

1. Câu 1. a Đúng; b Đúng; c Sai; d Đúng. Ở thời điểm đầu, cả hai nhóm đều ở mức 12%. Sau 5 thế hệ, chênh lệch cuối kì là 36−13=23 điểm phần trăm. Ở nhóm đối chứng, mức tăng là 13−12=1 điểm phần trăm; với 10 000 cá thể, số cá thể kháng tăng 0,01×10 000=100, không phải 1 000. So với mức ban đầu 12%, mức tăng tương đối là (1/12)×100≈8,3%.
2. Câu 2. a Đúng; b Sai; c Đúng; d Sai. Chọn lọc không tạo đột biến theo nhu cầu; tiến hóa di truyền được đánh giá qua quần thể và thế hệ.
3. Câu 3. a Đúng; b Đúng; c Sai; d Đúng. Tác động ngẫu nhiên có thể mạnh hơn khi quần thể nhỏ; chọn lọc phân hóa thành công sinh sản thông qua kiểu hình.
4. Câu 4. a Đúng; b Sai; c Đúng; d Sai. Kiểu hình không luôn ánh xạ một-một với alen; cấu trúc cơ quan phải xét quan hệ nguồn gốc.

Phần III

1. Câu 1: 12%×10 000=1 200 cá thể.
2. Câu 2: (36%−13%)×10 000=2 300 cá thể.
3. Câu 3: Nhóm xử lí tăng 36−12=24 điểm phần trăm; nhóm đối chứng tăng 13−12=1 điểm phần trăm. Tỉ số hai mức tăng là 24/1=24 lần.
4. Câu 4: Tổng mức tăng là 36−12=24 điểm phần trăm trong 5 thế hệ; trung bình 24/5=4,8 điểm phần trăm mỗi thế hệ theo giả định tuyến tính của câu hỏi.
5. Câu 5: (36−12)/12×100=200%.
6. Câu 6: 100%−36%=64%.

Tài liệu tham chiếu

• Cục Quản lý chất lượng, Bộ GDĐT: cấu trúc định dạng đề thi tốt nghiệp THPT từ năm 2025.
• OpenStax, Concepts of Biology: cơ chế tiến hóa.
• Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH): nguyên nhân kháng thuốc kháng vi sinh vật.
• OpenStax Biology: quan hệ tiến hóa, cơ quan tương đồng và tương tự.
• Smithsonian Human Origins: bằng chứng hóa thạch và tiến hóa.

Dữ liệu bảng là giả định. Các phép tính dùng cỡ mẫu bằng nhau như đề nêu; diễn giải kiểu hình và tần số alen được phân biệt. Bài còn chờ giáo viên Sinh học thẩm định.